Analiza ABC/XYZ łączy dwie klasyfikacje produktów lub materiałów: według udziału w wartości obrotu lub zużycia (ABC) oraz według zmienności popytu (XYZ). Wynikiem jest macierz dziewięciu pól, w której każda grupa otrzymuje odrębną politykę zapasów, planowania i zamawiania.
Jak to działa
Analiza ABC opiera się na zasadzie Pareto: pozycje sortuje się malejąco według wartości rocznej i wyznacza udział skumulowany. Progi są umowne, a typowy podział wygląda następująco:
| Klasa | Udział pozycji | Udział wartości | Podejście |
|---|---|---|---|
| A | ok. 20% | ok. 80% | ścisła kontrola, częste przeglądy |
| B | ok. 30% | ok. 15% | kontrola umiarkowana |
| C | ok. 50% | ok. 5% | obsługa uproszczona, większe partie |
Analiza XYZ mierzy zmienność popytu współczynnikiem zmienności CV = odchylenie standardowe / średnia. Często przyjmowane progi to: X poniżej 20% (popyt stabilny), Y od 20% do 50% (sezonowość lub trend), Z powyżej 50% (popyt nieregularny).
| X (stabilny) | Y (zmienny) | Z (nieregularny) | |
|---|---|---|---|
| A | JIT, minimalny zapas | zapas bezpieczeństwa i prognoza | produkcja lub zakup na zamówienie |
| B | kanban | zapas i prognoza | zapas z elastycznym uzupełnianiem |
| C | duże partie, rzadkie zamówienia | zapas buforowy | zakup na żądanie |
Przykład
Hurtownia materiałów instalacyjnych z 4 200 indeksami przeanalizowała 24 miesiące sprzedaży. 760 pozycji klasy A odpowiadało za 79% wartości, ale tylko 310 z nich miało stabilny popyt (AX). Dla pozycji AX wprowadzono cotygodniowe uzupełnianie według rzeczywistego zużycia i obniżono zapas o kilka dni pokrycia. Pozycje AZ, wcześniej utrzymywane „na wszelki wypadek”, przeniesiono na zakup na zamówienie z uzgodnionym czasem dostawy. Pozycje CX zamawiane są raz na kwartał, co zmniejszyło liczbę zamówień zakupu bez istotnego wzrostu wartości zapasu.
Najczęstsze błędy
- Liczenie ABC według liczby sztuk zamiast wartości lub marży, co przesuwa uwagę na tanie pozycje o dużej rotacji.
- Wyznaczanie XYZ na danych miesięcznych przy cotygodniowym uzupełnianiu albo bez oczyszczenia historii z okresów braku towaru i jednorazowych zamówień.
- Jednorazowa analiza – klasyfikację trzeba aktualizować co kwartał lub co pół roku, bo asortyment i popyt się zmieniają.
Od czego zacząć
- Pobrać 12–24 miesiące historii sprzedaży lub zużycia.
- Wyliczyć klasy ABC i XYZ dla każdej pozycji.
- Przypisać pozycje do dziewięciu pól macierzy.
- Dla każdego pola ustalić politykę zapasu i parametry zamawiania, w tym zapas bezpieczeństwa.