Koszt alternatywny to korzyść utracona dlatego, że ograniczony zasób – czas zespołu, godzinę pracy maszyny, powierzchnię magazynu, budżet – przeznaczono na inny cel. Nie pojawia się w księgach rachunkowych, bo nie towarzyszy mu żaden wydatek, ale jest jednym z najważniejszych kryteriów przy wyborze projektów, zleceń i inwestycji. Liczy się go zawsze względem najlepszej realnej alternatywy, a nie wszystkich możliwych naraz.
Jak to policzyć
Porównuje się warianty wykluczające się nawzajem, biorąc pod uwagę wyłącznie różnice między nimi:
koszt alternatywny wyboru A = korzyść netto najlepszego odrzuconego wariantu
przewaga wariantu A = korzyść netto A − korzyść netto najlepszej alternatywy
Koszty, które firma poniesie niezależnie od decyzji, np. wynagrodzenia stałego zespołu czy amortyzacja maszyny, nie różnicują wariantów. Nie dolicza się ich do kosztu alternatywnego – byłoby to podwójne liczenie tego samego nakładu. Nie uwzględnia się też kosztów już poniesionych, których nie da się odzyskać (zob. błąd kosztów utopionych).
Koszt alternatywny ma znaczenie tylko wtedy, gdy zasób jest rzeczywiście ograniczony. Godzina pracy wąskiego gardła to godzina utracona dla całego systemu, natomiast godzina zaoszczędzona na stanowisku z wolnymi mocami zwykle nie przynosi dodatkowego zysku – na tę zależność zwraca uwagę teoria ograniczeń.
Przykład
Centrum obróbcze CNC jest wąskim gardłem zakładu i ma w przyszłym miesiącu wolne tylko 40 godzin. Do wyboru są dwa zlecenia, każde wymagające tych 40 godzin:
| Wariant | Marża na pokrycie | Koszt operatora i maszyny |
|---|---|---|
| Zlecenie A | 24 000 zł | 8 000 zł |
| Zlecenie B | 36 000 zł | 8 000 zł |
Koszt operatora i maszyny jest w obu wariantach taki sam, więc nie wpływa na decyzję. Koszt alternatywny wyboru zlecenia A wynosi 36 000 zł – tyle marży daje odrzucone zlecenie B. Przewaga A nad B to 24 000 − 36 000 = −12 000 zł, więc wybór A oznacza 12 000 zł mniej zysku. Błędem byłoby doliczenie 8 000 zł kosztu pracy do utraconej marży i wykazanie kosztu alternatywnego 44 000 zł, bo te 8 000 zł firma wyda niezależnie od wyboru.
Najczęstsze błędy
- Dodawanie do utraconej korzyści nakładów, które występują w obu wariantach, co zawyża koszt alternatywny.
- Przypisywanie kosztu alternatywnego zasobom z wolnymi mocami. Jeśli maszyna stoi bezczynnie przez pół zmiany, jej godzina nie ma wysokiej wartości alternatywnej.
- Porównywanie z wariantem nierealnym, np. z projektem, na który firma nie ma ludzi ani budżetu, zamiast z najlepszą dostępną alternatywą.