Poka-yoke (z japońskiego: „unikanie przypadkowych pomyłek”) to rozwiązanie, dzięki któremu błędu nie da się popełnić albo zostaje on wykryty w chwili powstania. Zamiast polegać na uwadze pracownika i kontroli końcowej, proces sam blokuje niewłaściwe działanie lub zatrzymuje się i daje sygnał. Poka-yoke jest jednym z praktycznych narzędzi jidoki, czyli wbudowywania jakości w proces.
Koncepcję rozwinął Shigeo Shingo w latach 60. Pierwotną nazwę „baka-yoke” (zabezpieczenie przed głupotą) zmieniono, bo była obraźliwa dla pracowników. Ta zmiana dobrze oddaje założenie metody: pomyłki są naturalne, a odpowiedzialność za zapobieganie im leży w projekcie procesu, nie w człowieku.
Rodzaje
| Typ | Działanie | Przykład |
|---|---|---|
| Blokujący | uniemożliwia błędną czynność lub zatrzymuje maszynę | asymetryczny kołek w przyrządzie montażowym |
| Ostrzegający | sygnalizuje błąd światłem lub dźwiękiem | licznik dokręceń z lampką na stanowisku |
Shingo opisał też trzy metody wykrywania: kontaktową (kształt, wymiar, położenie), stałej liczby (czy wykonano określoną liczbę ruchów lub użyto określonej liczby elementów) oraz kolejności kroków.
Przykład
Na produkcji operator przy montażu obudowy wkręcał sześć wkrętów, a raz na kilkaset sztuk jednego brakowało. Wada wychodziła dopiero u klienta. Wkrętarkę połączono z licznikiem – przyrząd nie zwalnia obudowy, dopóki nie zarejestruje sześciu dokręceń z właściwym momentem. Reklamacje z tej przyczyny ustały.
W magazynie przy kompletacji zdarzały się pobrania z sąsiedniej lokalizacji. Wprowadzono obowiązkowe skanowanie kodu lokalizacji i produktu – terminal nie potwierdza pobrania, jeśli kod się nie zgadza. Dodatkowo stół pakowania waży paczkę i porównuje masę z wyliczoną na podstawie zamówienia, a różnica powyżej tolerancji wstrzymuje wydruk etykiety.
Oba rozwiązania kosztowały niewiele w porównaniu z kosztem reklamacji. Zgodnie z regułą 1-10-100 błąd zatrzymany u źródła jest najtańszy.
Najczęstsze błędy
- Stosowanie wyłącznie ostrzeżeń tam, gdzie możliwa jest blokada. Sygnały dźwiękowe i komunikaty są z czasem ignorowane, zwłaszcza przy wysokim tempie pracy.
- Projektowanie zabezpieczeń bez operatorów. Rozwiązanie, które spowalnia pracę lub przeszkadza w nietypowych sytuacjach, jest szybko obchodzone.
- Brak weryfikacji działania. Czujnik może się rozregulować, dlatego poka-yoke sprawdza się na początku zmiany, np. wzorcem z celowo wprowadzoną wadą.
Od czego zacząć
- Wybrać trzy najczęstsze błędy z reklamacji, danych o brakach lub analizy FMEA.
- Dla każdego ustalić, w którym momencie powstaje i czy można go zablokować u źródła.
- Włączyć sprawdzanie zabezpieczeń do listy kontrolnej stanowiska.